W ostatnich latach coraz głośniej mówi się o rzekomej konieczności odejścia od gotówki. W wielu krajach prowadzone są kampanie społeczne i gospodarcze promujące płatności wyłącznie elektroniczne. Argumenty, które się przy tym pojawiają, brzmią kusząco: większa wygoda, szybsze transakcje, łatwiejsza kontrola nad finansami, a nawet bezpieczeństwo. Jednak dyskusja o przyszłości gotówki nie może sprowadzać się jedynie do aspektu technicznego czy organizacyjnego. Banknoty i monety to nie tylko narzędzie wymiany handlowej, lecz także symbol suwerenności narodowej, gwarancja wolności obywatelskiej i swoiste zabezpieczenie w obliczu kryzysów. Złotówka, jako polska waluta, jest jednym z filarów naszej tożsamości i niezależności – a w jej fizycznej formie, czyli gotówce, przejawia się prawdziwa autonomia obywatela wobec instytucji finansowych i państwa. Dlatego rozmowa o przyszłości gotówki to w istocie rozmowa o tym, jaką Polskę chcemy budować: suwerenną, solidarną i odporną na zagrożenia, czy też zależną od cyfrowych systemów, nad którymi nie zawsze mamy pełną kontrolę.

Gotówka a osobista wolność

Jednym z najważniejszych argumentów za utrzymaniem gotówki jest jej ścisły związek z osobistą wolnością jednostki. Pieniądz elektroniczny to w istocie zapis cyfrowy, do którego dostęp jest kontrolowany przez instytucje finansowe i pośredników technologicznych. Wystarczy decyzja administracyjna, błędna operacja w systemie lub celowe działanie wynikające z pobudek politycznych czy ideologicznych, aby obywatel został odcięty od własnych pieniędzy. Ktoś powie: niemożliwe. Naprawdę? Przypomnę zatem jak podczas protestu znanego jako „Konwój Wolności” w Kanadzie w 2022 roku rząd Justina Trudeau zastosował nadzwyczajne przepisy, które pozwoliły na blokowanie kont bankowych i kart płatniczych uczestników protestu oraz osób wspierających manifestację. Wielu ludzi z dnia na dzień straciło możliwość dokonywania płatności, mimo że pieniądze mieli na swoich kontach. To wydarzenie pokazało, że w świecie w pełni cyfrowych płatności władza nad naszymi środkami może być skoncentrowana w rękach państwa i banków. Gotówka pozostaje niezależnym środkiem płatniczym, który pozwala zachować swobodę finansową nawet w takich sytuacjach gotówka nie podlega tego typu manipulacjom – banknot w portfelu zawsze pozostaje do naszej dyspozycji, niezależnie od tego, co dzieje się w systemach komputerowych czy jakie poglądy polityczne wyznajemy. To realne zabezpieczenie przed arbitralnością władzy czy dużych korporacji finansowych. W świecie coraz częściej opartym na cyfrowych narzędziach, możliwość sięgnięcia do gotówki jest aktem samostanowienia – prostym, lecz niezwykle cennym.

Stabilność w obliczu kryzysów

Warto pamiętać, że historia – także najnowsza – wielokrotnie dowodziła, iż nawet najbardziej zaawansowane systemy potrafią zawodzić w momentach kryzysowych. Wojny, konflikty, katastrofy naturalne, awarie sieci energetycznych czy masowe cyberataki mogą w jednej chwili sparaliżować elektroniczny system płatniczy. Przykłady z różnych części świata pokazują, że w chwilach załamania technologii to właśnie gotówka staje się jedynym pewnym środkiem płatniczym. Jej siła tkwi w prostocie – nie wymaga internetu, prądu ani pośredników. Wystarczy banknot i zaufanie dwóch stron transakcji. W obliczu globalnych zagrożeń, w tym wojny w Ukrainie, coraz bardziej oczywiste staje się, że gotówka nie jest przeżytkiem, lecz gwarantem stabilności i ciągłości życia gospodarczego w najtrudniejszych warunkach.

Gotówka nie wyklucza

Nie mniej istotnym aspektem jest kwestia równości i dostępności. W Polsce miliony osób, zwłaszcza starszych, słabiej wykształconych czy pochodzących z terenów słabiej zurbanizowanych, nie radzą sobie w pełni swobodnie z obsługą nowoczesnych technologii. Dla nich karta płatnicza, aplikacja mobilna czy internetowe konto bankowe bywają barierą, a nie ułatwieniem. Gotówka natomiast jest prosta i zrozumiała – umożliwia każdemu uczestnictwo w życiu gospodarczym bez dodatkowych barier. W społeczeństwie, które powinno stawiać na solidarność i integrację, pozbawienie tych osób możliwości korzystania z gotówki oznaczałoby w praktyce ich wykluczenie. Dlatego obrona gotówki to także obrona prawa do godnego i pełnego uczestnictwa w życiu społecznym.

Suwerenność i kontrola systemu

Gotówka pełni również rolę strażnika suwerenności państwowej. Polska złotówka, obecna w portfelach obywateli, jest materialnym dowodem naszej niezależności gospodarczej. Jej likwidacja lub ograniczenie roli gotówki to ryzyko oddania kontroli nad systemem płatniczym niewielkiej grupie instytucji finansowych czy technologicznych. W praktyce oznaczałoby to, że kilka podmiotów – często międzynarodowych – miałoby decydujący wpływ na to, jak Polacy mogą korzystać ze swoich pieniędzy. To wizja niebezpieczna, bo prowadząca do ograniczenia narodowej niezależności. Obrona gotówki to zatem nie tylko sprawa ekonomii, ale także polityki i tożsamości narodowej.

Iluzja bezpieczeństwa

Zwolennicy likwidacji gotówki często powtarzają, że płatności elektroniczne są „bezpieczniejsze”. To argument pozorny. Każdy, kto choć raz zetknął się z wyciekiem danych osobowych, nieautoryzowaną transakcją internetową czy zablokowaniem konta bankowego, wie, jak krucha bywa cyfrowa rzeczywistość. Wraz z rozwojem technologii rośnie liczba cyberataków, a cyfrowa kradzież może pozbawić człowieka wszystkich oszczędności w jednej chwili. Gotówka, mimo że bywa narażona na tradycyjne kradzieże, pozostaje bardziej stabilna i odporna na globalne ryzyka. Wprowadzenie systemu w pełni bezgotówkowego nie zlikwiduje zagrożenia – przeciwnie, przeniesie je na nowy poziom, jeszcze trudniejszy do kontrolowania.

Gotówka ma też wady

Nie sposób udawać, że gotówka nie ma wad i słabości. Bywa wykorzystywana w obiegu szarej strefy, generuje koszty produkcji i transportu, jest podatna na fizyczne kradzieże. To argumenty, którymi od lat posługują się jej przeciwnicy – i niech oni zajmują się ich analizą. Z mojego punktu widzenia przewagi gotówki – ochrona wolności jednostki, zapewnienie stabilności w kryzysach, wspieranie równości społecznej i umacnianie suwerenności narodowej – zdecydowanie przewyższają jej minusy. Zresztą wadami niech się zajmują jej adwersarze 😉

Podsumowując, gotówka czy też niezmiennie broniona przeze mnie  waluta narodowa czyli złotówka to nie tylko instrumenty gospodarcze. To filary wolności, niezależności i narodowej siły. Historia uczy nas, jak wielką wartością jest możliwość samostanowienia, a symbolem tej wartości w codziennym życiu może być właśnie banknot czy moneta w dłoni obywatela. Likwidacja gotówki oznaczałaby rezygnację z jednego z praktycznych narzędzi wolności, jakie mamy na co dzień. W kraju, który tak wiele razy musiał walczyć o swoją niezależność, gotówka nie jest anachronizmem, lecz żywym świadectwem suwerenności. Dlatego jej obrona powinna być traktowana nie jako spór techniczny czy ekonomiczny, ale jako kwestia fundamentalna – dotycząca wolności obywateli i przyszłości państwa.

dr Krzysztof Tenerowicz– ekonomista, przedsiębiorca i wykładowca akademicki. Założyciel i prezes Centrum im. Władysława Grabskiego.